“`html
Tarih genellikle büyük liderleri tek bir sıfatla tanımlasa da, bazıları vardır ki, onları sadece bir kelime ile tanımlamak mümkün değildir. Bu bağlamda Yavuz Sultan Selim, bu aristokratik gelenekteki istisnalardan biridir. Babası II. Bayezid’in daha temkinli ve uzlaşmacı yönetim anlayışından farklı olarak, Yavuz, sorunların çözümünü erteliyor olmanın yetersizliğini bizzat gözlemlemiştir. Onu Yavuz yapan, bu gecikmelere karşı duyduğu hoşgörüsüzlüktür.
Atalarının çoğu Batı’ya yönelirken, Yavuz bilerek Doğu’ya odaklanmıştır. Bu tercih, geleneksel bir fetih arzusu muydu, yoksa çöküşü engellemeye yönelik bir strateji mi?
Amacım Yavuz’u ne yüceltmek ne de yargılamak. Onu yaşadığı dönemin koşulları ve sınırlılıkları içinde anlamaya çalışacağım.
Tahta Geçişi
Yavuz’un tahta çıkışı, Osmanlı’nın tarihinde alışılmadık bir durumdur. II. Bayezid’in yönetimi, devletin merkezi gücünü zayıflatmış; Yavuz, bu güçsüzlüğü bizzat tecrübe eden bir şehzade olarak, iktidarın doğasını yeniden şekillendirmekte kararlıdır.
Babasını ve kardeşlerini ortadan kaldırmak suretiyle iktidarı elinde tutması, Osmanlı’nın çok başlılığa toleransının kalmadığını gösteren sert bir değerlendirmedir. Ancak bu durum, hanedanın iç bağlarını onarılamaz şekilde zedelemiştir.
Kardeş Katli
Kardeş katli, Yavuz döneminde bir gelenek olmaktan çok, acil bir devlet yönetimi refleksi halini almıştı. Yavuz için bir tehdit, gerçekleşmemiş olsa bile, yeterli bir mazerettir. Kardeşi Şehzade Korkut’u, herhangi bir çatışma yaşamadan, isyan ihtimali dolayısıyla ortadan kaldırmıştır.
Bu strateji, devleti hızla toparlasa da yönetimi korku ve mutlak itaate dayandırmıştır. Ve bu uygulama, Yavuz’un ardından gelenlere büyük bir yük olarak kalmıştır.
Safevîler
Safevi meselesi, Osmanlı tarihinde ilk kez sınır güvenliğinin ötesine geçmiş, sadakat krizlerine yol açmıştır. Safevi lideri Şah İsmail, Anadolu’da askeri ve ideolojik bir karşılık bulmuştur. Yavuz’un bu duruma verdiği tepki oldukça sert olmuştur. Anadolu’daki çözülme ihtimali, onu Türk ve Müslüman bir devlet olan Safevîler ile uzun süreli bir düşmanlığa itmiştir.
Çaldıran Savaşı
Çaldıran Savaşı’nı bu açıdan değerlendirmek tarih açısından doğru bir yaklaşım olacaktır. Osmanlı ordusunun ateşli silahlar açısından üstünlüğü ile Yavuz’un kararsızlığa tahammülsüzlüğü, savaşın neticesini belirlemiştir.
Savaş sonucunda Safevi yayılması durdurulmuş ve Doğu Anadolu, Osmanlı hakimiyetine girmiştir.
Burada Yavuz, fetih yapan bir hükümdardan ziyade çöküşü engelleyen bir lider olmuştur. Atalarının Batı’daki fetihleri gibi kalıcı başarı sağlamayan bir zafer kazanılmıştır.
Atalardan Ayrılış
Yavuz Selim’in Doğu’ya yönelmesi, atalarından bilinçli bir kopuştur. Batı’daki ilerlemeler, uzun vadeli diplomasi ve kurumsal yapılar gerektirirken, Doğu’daki tehdit, hızlı müdahaleyi zorunlu kılmaktadır. Bu nedenle Yavuz, hızla hareket etmiştir. Ancak bu hız, kalıcı yönetim çözümlerinden ziyade askeri sonuçlar doğurmuştur.
Mercidabık Savaşı
Mercidabık Savaşı, yalnızca Memlük Ordusunun yenilgisinden ibaret değildir. Bu savaş, Kahire merkezli eski İslam siyasal düzenini sona erdirmiştir ve İslam dünyasının merkezi, geri dönülmez bir şekilde İstanbul’a kaymıştır.
Yavuz, mevcut bir düzeni devralmakla kalmamış, bir dönemi de kapatmıştır.
Ridaniye
Ridaniye’de elde edilen zafer, Memlük devletinin çöküşüyle birlikte Osmanlı’yı bölgesel bir güç olmaktan çıkartmış ve Mısır’ın alınmasıyla birlikte ticaret yolları, kutsal şehirler ve ekonomik merkezler Osmanlı kontrolüne geçmiştir. Bu genişleme, Osmanlı’yı büyük çapta bir imparatorluk haline getirmiştir; ancak bu yeni toprakların yönetimi, Yavuz’un ömrüne sığmamıştır ve bu alanlarda kalıcı bir sistem kuracak kadar fırsat bulamamıştır.
Halifeliğin Osmanlı’ya Katılması
Halifeliğin Osmanlı’ya geçişi, Yavuz’un planlı bir ideolojik hamlesi değildi. Bu unvan, onun döneminde daha çok sembolik bir değer taşımaktaydı. Asıl siyasi ve toplumsal içeriği, Kanuni döneminde şekillenecektir. Yavuz, burada bir kapı açmış; içini doldurmak ise oğlu Süleyman’a nasip olmuştur.
Yavuz’un yönetim tarzı hızlı ve sert müdahale ile karakterizedir. Bürokrasi hız kazanırken, toplum da bu hızlı değişimle birlikte yıpranmaktadır. Uzun vadeli kurumsal yapı yerine; anlık kriz çözme refleksi ön plana çıkmaktadır. Bu yaklaşım devleti kurtarır ancak kalıcı bir idari yapı bırakamaz.
Sekiz yıllık saltanatı, Osmanlı tarihinin akışını büyük ölçüde değiştirmiştir. Selim, ne dedesi Fatih gibi bir kurucu ne de oğlu Kanuni gibi düzenleyici bir figürdür. O, babası II. Bayezid’in dönemindeki hataları sert bir şekilde düzeltmeye çalışan ve tarihe Yavuz olarak geçmeyi hedefleyen, çöküşü durduran ama tamamlanmamış bir yapı bırakan geçici fakat etkili bir liderdir.
Sonsöz
Yavuz Sultan Selim’i gerçekten doğru anlayabilmek için dönemini yakından tanımak gerekmektedir. O, babasının eksik kalan bir devletini toparlamak için Osmanlı’nın gazilik unvanını bir kenara atmıştır. Yavuz’u değerlendirmek için mimariye değil, müdahale ve icraatlarına odaklanmak gerekir.
Yavuz, Osmanlı’yı büyütmekten ziyade, dağılmasını önlemiştir. Bu da az bir şey değildir; ancak kurtarıcı olan her liderin ardında tamamlanmamış sorular bıraktığını unutmamak gerekir. Yavuz’un mirası da tam olarak budur: Güçlüydü ama tamamlanmamıştı; hızlıydı ama sertti; etkiliydi ama geçiciydi. Bunların sebeplerini yukarıda açıkladım.
Sizce tüm bu yaptıklarını cihangirlik için mi yoksa devletinin bekası için mi yaptı?
Unutmayalım ki; Yavuz, hayranlık kadar mesafeyi de gerektirir.
Yeni yazılarda görüşmek üzere…
Kapak Fotoğrafı: Gloya Borski – Askeri Müzesi, İstanbul
“`
